ΜΑΝΟΛΗΣ ΑΝΑΓΝΩΣΤΑΚΗΣ ΣΕ ΤΡΕΙΣ ΠΡΑΞΕΙΣ: Ένα ποίημα, ένα βιβλίο και ένα πολύτιμο βίντεο



ΗΡΘΕΣ ΟΤΑΝ ΕΓΩ

Ποίηση: Μανόλης Αναγνωστάκης
Αφήγηση: Μανόλης Αναγνωστάκης
Vinyl, LP, Album ” Ο Μανόλης Αναγνωστάκης διαβάζει Αναγνωστάκη “

ΑΦΗΓΗΣΗ: ΜΑΝΟΛΗΣ ΑΝΑΓΝΩΣΤΑΚΗΣ

ΠΡΩΤΗ ΠΡΑΞΗ: ΤΟ ΠΟΊΗΜΑ
Το ποίημα ανήκει στη συλλογή «Η Συνέχεια» (1954).
Απαγγέλει ο ίδιος ο ποιητής

ΗΡΘΕΣ ΟΤΑΝ ΕΓΩ (στίχοι)

Ήρθες όταν εγώ δε σε περίμενα. Σαν κάθε νύχτα
καίοντας την ανάμνηση πικρών θανάτων
ανημποριά των γηρατειών, τρόμος της γέννησης,
σε τρώγλες σκοτεινές, στην αγκύλη της ηδονής.

Πέρα απ’ τους άδειους κάμπους των αποσπασμάτων
ήρθες όταν εγώ δε σε περίμενα. Α πως θα ζούσες
εσύ κι εγώ μια τέτοιαν εποχή
σάπιο φορτίο στ’ αμπάρι ενός
μεθυσμένου καραβιού που πέθαναν όλοι

Βουλιάζοντας με χίλιες τρύπες στα κορμιά μας
μάτια θολά που χλεύασαν το φως
στόματα αδέσποτα στη φλούδα της ζωής
καίοντας την ανάμνηση — Νεκροί
σε μια εποχή ανέκκλητου θανάτου.

Ήρθες όταν εγώ δε σε περίμενα. Κι ούτε ένα νεύμα
μια λέξη, όπως η σφαίρα στο στίγμα του λαιμού.
Ούτε μι’ ανθρώπινη φωνή γιατί δεν είχε
ακόμα γεννηθεί καμιά φωνή
δεν είχε γεννηθεί τ’ άγριο ποτάμι.

που ρέει στις άκρες των δακτύλων και σωπαίνει.
Ανάμνηση ζωής — πότε ν’ αρχίζεις
αδίστακτος και πράος να βγάζω λόγους
να εκφωνώ στα κενοτάφια τους θρήνους
φθαρμένους στων φθόγγων την πολυκαιρία.

Και να κλειδώνεις τις μικρές μικρές χαρές
όχι πατώντας στους νεκρούς σου πάνω στίχους
γιατί αν είναι κόκαλα, έρωτες ή χαμόσπιτα
με την κουβέρτα στην ξώπορτα χωρίζοντας τον κόσμο
στα δυο, κρύβοντας το σπασμό και την απόγνωση.

Κι έξω να ψάλλουν οι περαστικοί στο πείσμα των πιστών
στο πείσμα του άρρωστου παιδιού και του χειμώνα.
Α πώς θα ζούσες μια εποχή. Κι αυτός αδίσταχτος,
ο χρόνος, θρυμματίζοντας τη σκέψη
τα στέρεα σχέδια και τις βίαιες αποφάσεις

τα αιωρούμενα γιατί, τα υγρά χαμόγελα.
Ήρθες όταν εγώ δε σε περίμενα. Μη με γελάσεις
αυτά δεν είναι τα κατώφλια που έχω σκύψει
αυτές οι κρύπτες που ριγούν τα τρωκτικά
δεν έχουν τίποτε από τ’ άρωμα της λάσπης.

Ούτε απ’ το χάδι των νεκρών στα όνειρα μας
γιατί έχει μείνει κάτι —αν έχει μείνει—
πέρα από θάνατο, φθορά, λόγια και πράξη.
Άφθαρτο μες στην τέφρα αυτή που καίω
σαν κάθε νύχτα την ανάμνηση θανάτων

πικρών και ανεξήγητων θανάτων
Γράφοντας ποιήματα χωρίς ήχους και λέξεις.

ΔΕΥΤΕΡΗ ΠΡΑΞΗ: ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ

«ΕΙΜΑΙ ΑΡΙΣΤΕΡΟΧΕΙΡ ΟΥΣΙΑΣΤΙΚΑ»: Ένας λιτός, πυκνός μονόλογος του Μανόλη Αναγνωστάκη
Στο μικρό αυτό βιβλιαράκι, ο κορυφαίος εκπρόσωπος της πρώτης μεταπολεμικής γενιάς αφηγείται τη διαδρομή του στον Μισέλ Φάις. Τον είπαν «ποιητή της ήττας», εκφραστή, μ’ άλλα λόγια, της απαισιοδοξίας που είχε τυλίξει μεταπολεμικά τους αριστερούς, μετά την ήττα του κομμουνιστικού κινήματος. Όμως, ο Μανόλης Αναγνωστάκης (1925-2005) δυσφορούσε με τον χαρακτηρισμό. Κι όταν το Νοέμβριο του 1992, πρόθυμος ν’ αφηγηθεί συμπυκνωμένη τη διαδρομή του, υποδεχόταν στην Πεύκη έναν άγνωστο ακόμα δημοσιογράφο με ανεκδήλωτες λογοτεχνικές τάσεις, τον Μισέλ Φάις, φρόντισε να το διευκρινίσει γι’ άλλη μια φορά: “Κατά καιρούς μ’ έχουν χαρακτηρίσει καθαρά πολιτικό ποιητή. Προσωπικά δεν νομίζω ότι είμαι πολιτικός ποιητής. Είμαι ερωτικός και πολιτικός μαζί. Συνδυάζονται αυτά τα δύο. Είναι η εποχή που τα συνδύαζε αυτά τα δύο. Δηλαδή δεν μπορούσε να είναι κανείς ερωτικός ποιητής, ξεχνώντας το πολιτικό πλαίσιο εκείνης της εποχής που ήταν φουντωμένα τα πολιτικά πάθη. Υπήρχε το πολιτικό στοιχείο μέσα, η έκφραση της πολιτικής, μέσα από μια ερωτική κατάσταση όμως. Δεν ξέρω αν το καταλαβαίνουμε αυτό το πράγμα εύκολα. Γι’ αυτό αρνούμαι όλα αυτά περί “ποίησης της ήττας” και τα σχετικά. Δεν είναι ποίηση της ήττας. Είναι μια αγωνία για την εποχή, ένα άγχος για την εποχή. Όταν τελείωσε η εποχή, τελειώνει κι η ποίηση. Δεν μπορείς να γράφεις συνεχώς ποίηση. Δεν είμαι επαγγελματίας ποιητής. Αισθάνομαι την ποίηση σαν τρόπο έκφρασης επειδή δεν μπορούσα να εκφραστώ διαφορετικά. Δηλαδή ήταν η εποχή τόσο πιεσμένη, τόσο δύσκολη, που μόνο εκφράζοντας τον πόνο του μπορούσε κανείς να την αντέξει”. (Από την παρουσίαση στο οπισθόφυλλο του βιβλίου)
Όλα όσα κατέγραψε στο μαγνητοφωνάκι του ο Φάις τότε βρίσκονται από το 2011 τυπωμένα σ’ έναν μικρό καλαίσθητο τόμο, το «Είμαι αριστερόχειρ ουσιαστικά» (εκδ. Πατάκη), πλαισιωμένα από έναν πρόλογο του Παντελή Μπουκάλα κι ένα σύντομο επίμετρο του Φάις. Κι είναι τόσα πολλά αυτά για τα οποία μιλά με εντυπωσιακή λιτότητα και μ’ έναν τόνο ειρωνικής ματαιότητας ο Αναγνωστάκης!
Πιάνοντας το νήμα από τη γέννησή του στην πολυπολιτισμική Θεσσαλονίκη, ανατρέχει στα πρώτα του διαβάσματα («τη “Νέα Εστία” ως το ’40, την ξέρω απ’ έξω») και τα πρώτα του γραπτά, στα χρόνια που ως γυμνασιόπαιδο γύριζε ολημερίς στους δρόμους φωνάζοντας συνθήματα κατά της εξουσίας, στη μεγάλη πείνα του ’42, στους ορίζοντες που άνοιξαν μπροστά του η ΕΠΟΝ και το ΕΑΜ, στη διαγραφή του από το ΚΚΕ («άρχισα το ’46 να θέτω μερικά ερωτήματα τα οποία δεν τα σήκωνε η ηγεσία…»), στη σύλληψη και τη θανατική του καταδίκη το ’49, στην απελευθέρωσή του έπειτα από τρίχρονη «μόνο» φυλάκιση, στην «τσάτρα πάτρα» αποφοίτησή του από την Ιατρική, στη δημιουργία του περιοδικού «Κριτική», στην πολιτιστική άνοιξη που προηγήθηκε της δικτατορίας… Κορυφαίος εκπρόσωπος της πρώτης μεταπολεμικής γενιάς, «ένας λυρικός που δεν αρνήθηκε το σκώμμα και τη σάτιρα» και υπηρέτης μιας ποίησης που «αμφιβάλλει, αμφισβητεί και ελέγχει», όπως επισημαίνει ο Μπουκάλας, ο Αναγνωστάκης αποδεικνύεται πάντα επίκαιρος, όσο και το ’70 που έγραφε τον «Στόχο»: «Το θέμα είναι τώρα τι λες/ Καλά φάγαμε καλά ήπιαμε/ Καλά τη φέραμε τη ζωή μας ώς εδώ/ Μικροζημιές και μικροκέρδη συμψηφίζοντας/ Το θέμα είναι τώρα τι λες».
Γιατί σταμάτησε κάποια στιγμή να γράφει; Τι πίστευε για την εγχώρια ποιητική και πεζογραφική παράδοση; Γιατί προτιμούσε τον Κάλβο απ’ τον Καβάφη; Γιατί αρνιόταν τις κινδυνολογίες γύρω από τη γλωσσική μας ένδεια και κατάπτωση; Και πώς όριζε τη δική του πνευματική συνεισφορά; Στο μικρό αυτό βιβλιαράκι, όλα ξεδιαλύνονται και φωτίζονται. Και με το που φτάνεις στην τελευταία σελίδα, η επιθυμία σου να επιστρέψεις όχι μόνο στην ποίηση του Αναγνωστάκη αλλά και στην ξεκαρδιστική αυτοπροσωπογραφία του ως «Μανούσος Φάσσης», αναζωπυρώνεται.

Η ζωή του Αναγνωστάκη έχει, θα λέγαμε, παραδειγματικό ενδιαφέρον. Γεννιέται το ’25 στη Θεσσαλονίκη, Μικρασιάτης, με πατέρα γιατρό. Η Θεσσαλονίκη εκείνη την εποχή απαρτιζόταν από Έλληνες, Εβραίους, Τούρκους, Βούλγαρους, Αρμένιους. Διαβάζει, ενδιαφέρεται παθολογικά για το ποδόσφαιρο, πολιτικοποιείται εξ απαλών ονύχων. Μπαίνει στην ΕΠΟΝ και στα ΕΑΜ το ’42, εκδίδει περιοδικό, γράφει, κατεβαίνει στην Αθήνα το ’45 και σε ένα χρόνο διαγράφεται από το Κόμμα (ως τροτσκιστής, οπορτουνιστής και ηττοπαθής). “Πέρασα μια πολύ μεγάλη κρίση τότε, μέχρι αυτοκτονίας, γιατί όλοι με απέφευγαν”. Τύπωνε προκηρύξεις όντας στο πανεπιστήμιο συλλαμβάνεται και καταδικάζεται σε θάνατο το ’49. “Μέσα στο “Υστερόγραφο” λέγονται πράγματα που ένας αναγνώστης, ένας που τα διαβάζει, λέει κι εγώ τα ξέρω, κι εγώ μπορώ να τα γράψω. Όντως. Είναι εύκολο να τα γράψει κανείς. Συμφωνώ ότι είναι εύκολο να τα γράψει κανείς. Το θέμα είναι πότε θα τα πει αυτά, σε ποια κατάλληλη στιγμή θα τα πει. Υπάρχουν πράγματα μέσα εδώ που είναι εντελώς προσωπικά, τα οποία δεν καταλαβαίνει”. Στον εύστοχο πρόλογο που έγραψε ο Παντελής Μπουκάλας μπορεί κάποιος να βρει την “ηθική” διάσταση αυτού του ανθρώπου, που δίνει την εντύπωση ότι μόνο με το ένα πόδι πατούσε το έδαφος της ποιητικής τέχνης. Δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι n γενιά της Αντίστασης και του Εμφυλίου είχε διαφορετικό αίσθημα πραγματικότητας από τις κατοπινές. Επίσης, δεν είχε τα ίδια δικαιώματα πάνω στον εαυτό της! Κατά συνέπεια και τα ολιγόστιχα ποιήματα του Αναγνωστάκη είχαν άλλο κουμπάσο από το σημερινό. Το γνωστό ποιητικό του απόφθεγμα “Σαν πρόκες πρέπει να καρφώνονται οι λέξεις / Να μην τις παίρνει ο άνεμος” μπορεί να πει κάποιος ότι αποτελεί επιτομή του βίου του. Τα περί αριστεροχειρίας θα πρέπει να τον βασάνισαν: όταν ένα παιδί γράφει με το αριστερό και το κάνουν με το στανιό δεξιόχειρα, είναι περίπου βέβαιο ότι θα σπουδάσει το τραύλισμα σε όλες του τις διαστάσεις, καθώς θα είναι μόνιμο εκφραστικό μειονέκτημα. (ΚΩΣΤΗΣ ΠΑΠΑΓΙΩΡΓΗΣ, ΑΘΗΝΟΡΑΜΑ, 27/1/2012)

ΤΡΙΤΗ ΠΡΑΞΗ: ΤΟ ΒΙΝΤΕΟ

ΕΝΑ ΠΟΛΥΤΙΜΟ ΒΙΝΤΕΟ
… 21ος αιώνας κι ακόμα δεν τολμάμε να δούμε την αλήθεια χωρίς μυθοποιήσεις και προκαταλήψεις, τα πρόσωπα χωρίς ταμπέλες και στερεότυπες αντιλήψεις. Πού είναι η παιδεία, ο πολιτισμός μας, η αλήθεια μας.

ΜΑΝΟΛΗΣ ΑΝΑΓΝΩΣΤΑΚΗΣ: Ενα πολύτιμο βιντεο (διάρκεια: 12΄.26΄΄)

«Αυτή η ανεξέλεγκτη και χειμαρρώδης αντιστασιολογία, πόσω μάλλον από ανθρώπους που όψιμα ανακάλυψαν αυτό το ορυχείο, ομολογώ ότι με εκνευρίζει λίγο, με μελαγχολεί. Δεν διέπομαι από κανένα πνεύμα ρεβανσισμού και δεν αισθάνομαι καλά σε ένα κλίμα φραστικού παλικαρισμού που γίνεται εκ του ασφαλούς βέβαια. Είμαι ξένος σε αυτό το κλίμα. Κυρίως με ενοχλεί ο στόμφος, τα μεγάλα λόγια, η καθυστερημένη επίδειξη τίτλων και ευσήμων που για μένα ελάχιστοι τα δικαιούνται και αυτοί είναι εκείνοι που δεν τα προβάλλουν. Η ιστορία πλαστογραφηθηκε, εξευτελίστηκε, παραποιήθηκε. Το θέμα είναι να μην ξαναγράψουμε μια ιστορία πάλι με αποσιωπήσεις, εν ονόματι σκοπιμοτήτων δικών μας αυτή τη φορά. Αυτό μας ρίχνει σε έναν φαύλο κύκλο λειψής ενημέρωσης και κακής πληροφόρησης των νεότερων γενιών». Μανόλης Αναγνωστάκης
«Ο Αναγνωστάκης υπήρξε φίλος μου από το ’50 μέχρι που πέθανε. Είχαμε συνδεθεί πριν το ’50 και όταν φυλακίστηκε, είχα τολμήσει να αλληλογραφώ μαζί του. Από τότε η αλληλογραφία μας συνεχίστηκε και όταν αποφυλακίστηκε και αργότερα, όταν έβγαλα το περιοδικό «Διαγώνιος», δημοσίευσα μελέτη για το έργο του. Τότε πολλοί δεν τον ήξεραν ή δεν τον χώνευαν, επειδή δεν ήταν ορθόδοξος κομμουνιστής. Καθιερώθηκε όμως στη γενική εκτίμηση ως ο μοναδικός αριστερός ποιητής ο οποίος δεν αναμασούσε τα άρθρα του Ριζοσπάστη. Αξίζει όχι μόνο γιατί είχε μεγάλο ταλέντο αλλά και τα μάτια του ανοιχτά ώστε να μην αναμασά κομματικές ρετσέτες που ειχαν υποδείξει οι κομματικοί του φίλοι». Ντίνος Χριστιανόπουλος.   ΠΗΓΕΣ: www.doctv.gr, www.politeianet.gr, https://stixoi.info,

Σαν πρόκες πρέπει να καρφώνονται οι λέξεις
Να μην τις παίρνει ο άνεμος.

Μανώλης Αναγνωστάκης