ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ ΚΑΒΑΦΗΣ

Το ποίημα «Ιθάκη» γράφτηκε τον Οκτώβριο του 1910 και πρωτοδημοσιεύτηκε το Νοέμβριο του 1911 στο περιοδικό «Γράμματα» της Αλεξάνδρειας. Ανήκει στα φιλοσοφικά ποιήματα του Καβάφη.

Τι συμβαίνει όμως όταν το σπουδαίο αυτό ποίημα «παντρεύεται» με τη σπουδαία καλλιτέχνιδα Έλλη Λαμπέτη που το απαγγέλλει με την υπέροχη φωνή της; Το αποτέλεσμα είναι απλά μαγευτικό.

ΕΛΛΗ ΛΑΜΠΕΤΗ: ΙΘΑΚΗ

¨Καβάφης¨ μια ταινία του Γιάννη Σμαραγδή 1996

Το ποίημα “Ιθάκη” από την τελευταία σκηνή της ταινίας “Καβάφης” του 1996.
Σκηνοθεσία: Γιάννης Σμαραγδής. Μουσική: Βαγγέλης Παπαθανασίου

SEAN CONNERY: ITHACA

Στις 21η Μαρτίου 2004, παγκόσμια ημέρα ποίησης, ο Σον Κόνερι απήγγειλε με συγκλονιστικό τρόπο την Ιθάκη του Καβάφη. Η απαγγελία γίνεται συγκλονιστικότερη επειδή έχει «ντυθεί» από την επιβλητική μουσική του Βαγγέλη Παπαθανασίου

ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ ΚΑΒΑΦΗΣ

Φωτογραφία του Καβάφη από το εργαστήριο των Fettel & Bernard στην Αλεξάνδρεια. Ο ποιητής φοράει γυαλιά και κοστούμι με γραβάτα και γιλεκο. Η φωτογραφία είναι επικολλημένη σε μεγάλο πλαίσιο από χαρτόνι. Ο λογότυπος του εργαστηρίου κάτω δεξιά στο recto. (από το Αρχείο Καβάφη του Ιδρύματος Ωνάση.)

Κ. Π. ΚΑΒΑΦΗΣ: ΙΘΑΚΗ
Σα βγεις στον πηγαιμό για την Ιθάκη,
να εύχεσαι νάναι μακρύς ο δρόμος,
γεμάτος περιπέτειες, γεμάτος γνώσεις.
Τους Λαιστρυγόνας και τους Κύκλωπας,
τον θυμωμένο Ποσειδώνα μη φοβάσαι,
τέτοια στον δρόμο σου ποτέ σου δεν θα βρεις,
αν μέν’ η σκέψις σου υψηλή, αν εκλεκτή
συγκίνησις το πνεύμα και το σώμα σου αγγίζει.
Τους Λαιστρυγόνας και τους Κύκλωπας,
τον άγριο Ποσειδώνα δεν θα συναντήσεις,
αν δεν τους κουβανείς μες στην ψυχή σου,
αν η ψυχή σου δεν τους στήνει εμπρός σου.

Να εύχεσαι νάναι μακρύς ο δρόμος.
Πολλά τα καλοκαιρινά πρωϊά να είναι
που με τι ευχαρίστηση, με τι χαρά
θα μπαίνεις σε λιμένας πρωτοειδωμένους·
να σταματήσεις σ’ εμπορεία Φοινικικά,
και τες καλές πραγμάτειες ν’ αποκτήσεις,
σεντέφια και κοράλλια, κεχριμπάρια κ’ έβενους,
και ηδονικά μυρωδικά κάθε λογής,
όσο μπορείς πιο άφθονα ηδονικά μυρωδικά·
σε πόλεις Αιγυπτιακές πολλές να πας,
να μάθεις και να μάθεις απ’ τους σπουδασμένους.

Πάντα στον νου σου νάχεις την Ιθάκη.
Το φθάσιμον εκεί είν’ ο προορισμός σου.
Αλλά μη βιάζεις το ταξίδι διόλου.
Καλλίτερα χρόνια πολλά να διαρκέσει·
και γέρος πια ν’ αράξεις στο νησί,
πλούσιος με όσα κέρδισες στον δρόμο,
μη προσδοκώντας πλούτη να σε δώσει η Ιθάκη.

Η Ιθάκη σ’ έδωσε τ’ ωραίο ταξείδι.
Χωρίς αυτήν δεν θα ΄βγαινες στο δρόμο.
Άλλα δεν έχει να σε δωσε πια.

Κι αν πτωχική την βρεις, η Ιθάκη δεν σε γέλασε.
Έτσι σοφός που έγινες, με τόση πείρα,
ήδη θα το κατάλαβες η Ιθάκες τι σημαίνουν.

“ITHACA” by C. P. Cavafy

As you set out for Ithaka
hope that your journey is a long one,
full of adventure, full of discovery.
Laistrygonians, Cyclops,
angry Poseidon—don’t be afraid of them:
you’ll never find things like that on your way
as long as you keep your thoughts raised high,
as long as a rare excitement
stirs your spirit and your body.
Laistrygonians, Cyclops,
wild Poseidon—you won’t encounter them
unless you bring them along inside your soul,
unless your soul sets them up in front of you.

Hope your road is a long one.
May there be many summer mornings when,
with what pleasure, what joy,
you enter harbors you’re seeing for the first time;
may you stop at Phoenician trading stations
to buy fine things,
mother of pearl and coral, amber and ebony,
sensual perfume of every kind—
as many sensual perfumes as you can;
and may you visit many Egyptian cities
to learn and learn again from their scholars.

Keep Ithaka always in your mind.
Arriving there is what you’re destined for.
But don’t hurry the journey at all.
Better if it lasts for years,
so you’re old by the time you reach the island,
wealthy with all you’ve gained on the way,
not expecting Ithaka to make you rich.

Ithaka gave you the marvelous journey.
Without her you wouldn’t have set out.
She has nothing left to give you now.

And if you find her poor, Ithaka won’t have fooled you.
Wise as you will have become, so full of experience,
you’ll have understood by then what these Ithakas mean.

C. P. Cavafy, “Ithaca” from C.P. Cavafy: Collected Poems (Princeton University Press, 1975). Translated by Edmund Keeley and Philip Sherrard. Translation Copyright © 1975, 1992 by Edmund Keeley and Philip Sherrard.

Αχρονολόγητο φωτογραφικό πορτρέτο του Καβάφη από το εργαστήριο των Fettel & Bernard στην Αλεξάνδρεια. Ο ποιητής έχει μουστάκι, φοράει κοστούμι με γραβάτα, και γυαλιά. Στο δεξί χέρι κρατάει μπαστούνι και καπέλο. Το αριστερό ακουμπάει σε βιβλίο, το οποίο είναι τοποθετημένο πάνω σε σκαλιστό έπιπλο. Πίσω του κάθισμα. Ο λογότυπος του φωτογραφικού εργαστηρίου στο verso. Η φωτογραφία θα μπορούσε να χρονολογηθεί γύρω στο 1896, λόγω της έντονης ομοιότητας με παρόμοια φωτογραφία, χρονολογημένη από τον Καβάφη κατά το έτος αυτό. (από το Αρχείο Καβάφη του Ιδρύματος Ωνάση.)

Φωτογραφία της μητέρας του Κωνσταντίνου, Χαρίκλειας Καβάφη σε φωτογραφείο στο Λιβόρνο, Giuseppe Marzocchini & Figlio. Η Χαρίκλεια φοράει μακρύ φόρεμα με φουρό. Στη φωτογραφία απεικονίζεται κατά πρόσωπο, καθισμένη σε καρέκλα. Η φωτογραφία θα πρέπει να χρονολογηθει τη δεκαετία του 1860, καθώς φωτογραφία των αδελφών Καβάφη σε μικρή ηλικία, από το ίδιο φωτογραφείο, έχει χρονολογηθεί από τον ποιητή στο 1865.

Ένα σύντομο αυτοβιογραφικό από τον ίδιο: «Είμαι Κωνσταντινουπολίτης την καταγωγήν, αλλά εγεννήθηκα στην Αλεξάνδρεια – σ’ ένα σπίτι της οδού Σερίφ· μικρός πολύ έφυγα, και αρκετό μέρος της παιδικής μου ηλικίας το πέρασα στην Αγγλία. Κατόπιν επισκέφθην την χώραν αυτήν μεγάλος, αλλά για μικρόν χρονικόν διάστημα. Διέμεινα και στη Γαλλία. Στην εφηβικήν μου ηλικίαν κατοίκησα υπέρ τα δύο έτη στην Κωνσταντινούπολη. Στην Ελλάδα είναι πολλά χρόνια που δεν επήγα. Η τελευταία μου εργασία ήταν υπαλλήλου εις ένα κυβερνητικόν γραφείον εξαρτώμενον από το υπουργείον των Δημοσίων Έργων της Αιγύπτου. Ξέρω Αγγλικά, Γαλλικά και ολίγα Ιταλικά».

Φωτογραφία των τριών αδελφών Καβάφη, Τζων, Παύλου και Κωνσταντίνου, ντυμένων με κοστούμια. Ο ποιητής πρώτος από δεξιά. Στο πάνω μέρος της εικόνας η χρονολογία (1873) γραμμένη από τον Καβάφη. Στο verso ο λογότυπος του φωτογραφικού εργαστηρίου στο Λίβερπουλ.

ΠΩΣ «ΓΕΝΝΗΘΗΚΕ» Η «ΙΘΑΚΗ» ΤΟΥ Κ. Π. ΚΑΒΑΦΗ
Η έμπνευση του Καβάφη για το ποίημα είναι η Ιθάκη της Οδύσσειας του Ομήρου. Δεν είναι όμως η μοναδική πηγή. Ο Αλεξανδρινός άντλησε και από το «Exhortatio ad Ulyssem» του Πετρώνιου (βέβαια υπάρχουν αμφιβολίες αν ανήκει στον Πετρώνιο). Ο Καβάφης πήρε από τον Λατίνο την ιδέα για το δικό του ποίημα. Η «Ιθάκη» είναι αποτέλεσμα της βαθιάς σκέψης του Καβάφη και έκφραση της οπτικής του. Μέχρι τη στιγμή που γράφει το ποίημα, καταλαβαίνει ότι κάθε στόχο που είχε βάλει στη ζωή του δεν ήταν το ίδιο σημαντικός με τη φθορά και τη θλίψη που του είχε φέρει.
Το ποίημα εκφράζει την αξία του αισθησιακού στοιχείου στη ζωή. Ο άνθρωπος πρέπει να εστιάσει στις επιθυμίες και την εμπειρία της κάθε μέρας αντί να περιμένει να κερδίσει κάτι χωρίς να απολαμβάνει κάθε στιγμή. Το ποίημα έχει έντονο αισθησιακό χαρακτήρα και ταυτόχρονα είναι φιλοσοφικό. Πρέπει να επισημάνουμε ότι η αισθησιακή ευχαρίστηση στην «Ιθάκη» είναι αποτέλεσμα και της διαμονής του ποιητή στην Αλεξάνδρεια. Η Αλεξάνδρεια ήταν κοινωνία με διαφορετική αντίληψη περί ηθικής, πιο φιλελεύθερη σε σχέση με την Ελλάδα. Ο Καβάφης ενσωματώνει τον ομηρικό μύθο για να περιγράψει τις ιδέες και τα πιστεύω του. Ήταν μοναχικός και ανικανοποίητος με τη ζωή του και εκφραζόταν κυρίως μέσω της ποίησης του. Το εν λόγω ποίημα εκφράζει το αληθινό νόημα της ζωής σύμφωνα με τον ποιητή. Ο Καβάφης ένιωθε παγιδευμένος στην Αλεξάνδρεια και είδε την Ιθάκη ως ένα εγωκεντρικό όνειρο.
Ορόσημο στην ποίηση του
Η «Ιθάκη» δημοσιεύτηκε στο περιοδικό «Γράμματα» τον Οκτώβριο-Νοέμβριο του 1911. Η ποίηση του Κ. Π. Καβάφη από εκείνη τη χρονιά και μετά γίνεται πιο ρεαλιστική, αντικειμενική, ενώ χάνει τον κοινωνικό της χαρακτήρα και μετατρέπεται σε προσωπική αναζητώντας την ευχαρίστηση. Τα νέα ποιήματα εκφράζουν διαφορετικό είδος ηθικής. Η “Ιθάκη” αποτυπώνει την αλλαγή αυτή περισσότερο από κάθε άλλο ποίημα του. Η κατάθλιψη κάνει την εμφάνιση της σε αυτό ποίημα, ενώ ο ποιητής αποδέχεται πως οι κοινωνικές διακρίσεις και η οικονομική ασφάλεια που ονειρευόταν ανήκουν στο παρελθόν. Η «Ιθάκη» είναι ορόσημο για την ποίηση του, μια και μετά απ’ αυτό βρήκε το μοτίβο και την εκδοχή του ποιητικού του σώματος. Σε αυτήν εκφράζει την άποψη του για τις επιθυμίες, τις εμπειρίες και τις περιπέτειες στη ζωή. Η Καβαφική “Ιθάκη” συμβολίζει την αφετηρία για το πολύπλευρο ταξίδι, για τη ζωή. Η βασική ιδέα είναι πως ο άνθρωπος πρέπει να εκμεταλλεύεται τις ευκαιρίες που του παρουσιάζονται, να μαθαίνει όσο γίνεται περισσότερα πράγματα και να χαίρεται τη ζωή. (Πηγή: The Homeric element in Cavafy’s poetry: three examples, by Mikaela-Aliki Kamperi, Πανεπιστήμιο Λουντ, Σουηδία.)

Καλεσμένος βρέθηκε ο γνωστός σκηνοθέτης Γιάννης Σμαραγδής στην ΕΡΤ και την εκπομπή «ΣΤΟΥΝΤΙΟ 4» (01/02/23) και μίλησε τόσο για την προσωπική ζωή του, όσο και για τις κινηματογραφικές δημιουργίες του.
Για τον γνωστό συνθέτη Βαγγέλη Παπαθανασίου αποκάλυψε πως: «Το 1974 που έκανα τον «Καβάφη» πήγα στο Βαγγέλη Παπαθανασίου, εγώ δεν τον ήθελα να γράψει τη μουσική γιατί τα αριστερά τότε δεν το θέλανε και συνέχισε να μην το θέλουν και μου έλεγε η γυναίκα μου ότι στον Βαγγέλη θα πας.. και μου έκλεισε ραντεβού σε δύο μέρες.. Πάω στο Βαγγέλη..

Γιάννης Σμαραγδής και Βαγγελης Παπαθανασιου στην πρεμιερα του EL GRECO

Το ραντεβού ήταν για μισή ώρα και κράτησε 4,5 ώρες.. Μου λέει ”τι θέλετε από εμένα” και του λέω ”να μου γράψετε μουσική” και μου λέει ”θα σου απαντήσω αύριο”. Με παίρνει την επόμενη μέρα και μου λέει ”εδώ μέσα υπάρχει η ψυχή του ποιητή” και υπογράψαμε συμβόλαιο ενός δολαρίου, γιατί δεν ήθελε χρήματα» «Είχα την τύχη να τον ζήσω 12 χρόνια, ήμασταν σαν αδέλφια. Επίσης είχα την τύχη να μου γράψει μουσική για δύο ταινίες τον Καβάφη και τον El Greco. Έτσι έζησα το πώς έγραφε μουσική» επεσήμανε. «Και στις δύο ταινίες μου δεν πληρώθηκε» υπογράμμισε, αποκαλύπτοντας μάλιστα πως ο Βαγγέλης Παπαθανασίου δεν πληρώθηκε ποτέ για ό,τι έκανε στην Ελλάδα. «Έλεγε ότι η “συμπαντική αρμονία είναι μουσική“» δήλωσε ο σκηνοθέτης αναφερόμενος στον Βαγγέλη Παπαθανασίου. «Ένιωθε μεγάλη τιμή που ήταν Έλληνας» συμπλήρωσε.

Ο «Καβάφης» αποτελεί αναμφισβήτητα μία από τις σημαντικότερες ελληνικές ταινίες των τελευταίων χρόνων. Βραβείο Καλύτερης Ταινίας και Σκηνοθεσίας, Βραβείο Φωτογραφίας, Βραβείο Β΄ Γυναικείου Ρόλου, Βραβείο Μακιγιάζ. Δυο διεθνή Βραβεία Μουσικής για τον Βαγγέλη Παπαθανασίου – από τα φεστιβάλ Γάνδης Βελγίου και Βαλέντσια Ισπανίας. Επίσημη συμμετοχή στα Φεστιβάλ Βερολίνου και Τορόντο και σε άλλα 50 διεθνή φεστιβάλ. Προβολή στις αίθουσες στη Γαλλία για 11η(!) συνεχή χρονιά. Η ελληνική υποψηφιότητα στα Ευρωπαϊκά Βραβεία Κινηματογράφου (Βραβεία Φελίξ).

O Σον Κόνερι με τον Βαγγέλη Παπαθανασίου και τον Ζυλ Ντασέν στην Ακρόπολη

Στις 21η Μαρτίου 2004, παγκόσμια ημέρα ποίησης, ο Σον Κόνερι απήγγειλε με συγκλονιστικό τρόπο την Ιθάκη του Καβάφη. Η απαγγελία γίνεται συγκλονιστικότερη επειδή έχει «ντυθεί» από την επιβλητική μουσική του Βαγγέλη Παπαθανασίου, με τον οποίο ο Κόνερι διατηρούσε στενούς φιλικούς δεσμούς. «Είναι μια υπέροχη ιστορία, από τις ωραιότερες που έχω συναντήσει και κάτι πολύ διαφορετικό από ό,τι έχω διαβάσει. Ο τρόπος του (ποιητή) είναι σοφός, απλός και αυτός είναι ο καλύτερος τρόπος να απευθύνεται κανείς στο κοινό» είχε δηλώσει ο θαυμαστός αυτός Ηθοποιός.

Για την ιστορία, το cd με την ανυπέρβλητη απαγγελία του Σον Κόνερι, συνόδευε το βιβλίο της συζύγου του Μισελίν Ροκμπρίν – Κονερι «A journey icolour» (εκδόσεις Αθηναΐς), το οποίο περιελάμβανε ζωγραφικά της έργα, μια ματιά στις στιγμές της καθημερινότητας μέσα από τη ζωγραφική.

Ολα τα έσοδα και τα δικαιώματα του Σον Κόνερι, της Μισελίν Κόνερι και του Βαγγέλη Παπαθανασίου από τις πωλήσεις του βιβλίου και του cd, είχαν διατεθεί στον φιλανθρωπικό σύλλογο «Οι φίλοι του παιδιού».

Ο Σον Κόνερι με τη σύζυγό του Μισελίν

Εις μνήμην λοιπόν του θνητού Αθάνατου Χαϊλάντερ, του λατρεμένου Σκωτσέζου Sir Thomas Sean Connery (25 August 1930 – 31 October 2020) η Ιθάκη μας.

Χειρόγραφο του ποιήματος «Ιθάκη» στις δύο πρώτες σελίδες διαγραμμισμένου τετρασέλιδου. Οι άλλες δύο σελίδες κενές. Διαγραφές και διορθώσεις. Χειρόγραφες σημειώσεις για το ίδιο ποίημα στις δύο όψεις φύλλου, μία από αυτές στα αγγλικά. Στο recto σημείωση με την ένδειξη «18.11.’11».Γραφή με μελάνι και μολύβι. Υδατόσημο: Gouvernement Egyptien.

Το σώμα των Καβαφικών ποιημάτων περιλαμβάνει: Τα 154 ποιήματα που αναγνώρισε ο ίδιος (τα λεγόμενα “Αναγνωρισμένα”), τα 37 “Αποκηρυγμένα” ποιήματά του, τα περισσότερα νεανικά, σε ρομαντική καθαρεύουσα, τα οποία αργότερα αποκήρυξε, τα “Κρυμμένα”, δηλαδή 75 ποιήματα που βρέθηκαν τελειωμένα στα χαρτιά του, καθώς και τα 30 “Ατελή”, που βρέθηκαν στα χαρτιά του χωρίς να έχουν πάρει την οριστική τους μορφή. Ο ίδιος είχε κατατάξει τα ποιήματά του σε τρεις κατηγορίες: τα ιστορικά, τα φιλοσοφικά και τα ηδονικά ή αισθησιακά.

ΠΗΓΕΣ: www.poetryfoundation.org, www.greeka.com, www.ogdoo.gr, www.discogs.com, /www.vangelismovements.com, https://pixels.com, www.awakengr.com www.hartismag.gr, www.ithacanews.gr, www.protothema.gr, www.greek-language.gr, https://docplayer.gr, https://cavafy.onassis.org, www.neolaia.gr

Αντίγραφο φωτογραφίας του Καβάφη στο διαμέρισμά του. Εικονίζεται καθισμένος σε καναπέ στο σαλόνι του. Η πρωτότυπη φωτογραφία είχε ληφθεί από τον φωτογράφο Racine γύρω στο 1930. Χειρόγραφες σημειώσεις στο verso. Φυλάσσεται σε φάκελο από χαρτόνι με τον λογότυπο του φωτογράφου της Αλεξάνδρειας Apkar Retina. (από το Αρχείο Καβάφη του Ιδρύματος Ωνάση.)

Ήθελα να δώσω φως και συγκίνηση σε όσους είναι σαν και εμένα καμωμένοι…(από τις σημειώσεις του)