ΧΡΙΣΤΟΔΟΥΛΟΣ ΧΑΛΑΡΗΣ, ΝΙΚΟΣ ΓΚΑΤΣΟΣ
ΜΑΝΑ ΜΟΥ ΜΑΝΑ
Βυζαντινός Ύμνος της Μεγάλης Παρασκευής των Μαρωνιτών του Λιβάνου.
Στίχοι: Νίκος Γκάτσος (απόδοση στα ελληνικά) *
Μουσική: Χριστόδουλος Χάλαρης ( διασκευή εναρμόνιση)
Ερμηνεία, πρώτη εκτέλεση: Χρύσανθος (Θεοδωρίδης)
Vinyl, 7″, 45 RPM ” Είπα τραγούδια να σου γράψω / Μάνα μου μάνα ” 1974
Vinyl, LP, Album ” Δροσουλίτες ” 1975
ΕΡΜΗΝΕΙΑ: ΧΡΥΣΑΝΘΟΣ
ΕΡΜΗΝΕΙΑ: ΕΛΕΝΗ & ΣΟΥΖΑΝΑ ΒΟΥΓΙΟΥΚΛΗ
Μάνα μου μάνα
Ελένη και Σουζάνα Βουγιουκλή
ΣΤΙΧΟΙ (απόδοση στα Ελληνικά): ΝΙΚΟΣ ΓΚΑΤΣΟΣ
ΜΑΝΑ ΜΟΥ ΜΑΝΑ
Μάνα μου μάνα
στο δρόμο μου σπείρανε
πέτρα κι αψιθιά.
Μάνα μου μάνα
τα νιάτα μου γείρανε
κάτω απ’τα σπαθιά.
Ουρανέ μου
στείλε μου νερό
να ποτίσω την έρημο
να φυτρώσει
λουλούδι δροσερό
στο κορμί μου τ’αέρινο
μάνα μου μάνα
την άνοιξη φέρε μου
πάνω στο σταυρό.
Μάνα μου μάνα
ηλιόλουστη μέρα μου
πότε θα σε βρω.
Ουρανέ μου
διώχ’τη συννεφιά
να περάσω τα σύνορα
κι ένα βράδυ
πάνω στα βουνά
να χτυπήσω τα σήμαντρα
μάνα μου μάνα
στα χέρια μου σήμερα
καίνε τα καρφιά.
Ουρανέ μου
στείλε μου νερό
να ποτίσω την έρημο
να φυτρώσει
λουλούδι δροσερό
στο κορμί μου τ’αέρινο
μάνα μου μάνα
τον ήλιο σου φέρε μου
πάνω στο σταυρό.
Vinyl, 7″, 45 RPM ” Είπα τραγούδια να σου γράψω / Μάνα μου μάνα ” 1974
«Μάνα μου μάνα στα χέρια μου σήμερα καίνε τα καρφιά…»
Είναι κάποιες φορές που τα τραγούδια αντικαθιστούν, αυτά που δεν μπορούν να πουν οι λέξεις, όσο πλούσια κι αν είναι η ελληνική γλώσσα. Τραγουδά ο Χρύσανθος, σε διασκευή του Χριστόδουλου Χάλαρη, πάνω στον θρησκευτικό ύμνο του Λιβάνου «Wa Habibi». Οι στίχοι είναι του Νίκου Γκάτσου. Κυκλοφόρησε το 1975 σε δίσκο 45 στροφών και στο lp του Χριστόδουλου Χάλαρη «Δροσουλίτες».
Πρόκειται για διασκευή των στίχων από τον Νίκο Γκάτσο του ποιήματος του Charles-Henri Ribouté (1708-1740) «Tendres Souhaits» (ή «Les Souhaits»). Η μελωδία που σχετίζεται με αυτό γνώρισε μεγάλη επιτυχία σε πολλές γλώσσες από τα τέλη του 18ου σε πολλές γλώσσες:
(وا حبيبي: Αραβικά Wa Habibi , Γαλλικά (Οξιτανικά σε τοπικο επίπεδο): Adieu paure Carnaval , Ελληνικά: Μάνα μου μάνα Mana mou mana , καταλανικά: La dama de Mallorca…) Στα επόμενα χρόνια, έγινε Χριστιανικός ύμνος της Μεγάλης Παρασκευής των Μαρωνιτών (Ρωμαιοκαθολικοί Χριστιανοί) του Λιβάνου].
Vinyl, LP, Album ” Δροσουλίτες ” 1975
Το εξώφυλλο του δίσκου είναι έργο του ζωγράφου Γιώργου Σταθόπουλου
Ο ΔΙΣΚΟΣ: ΔΡΟΣΟΥΛΙΤΕΣ 1975
Το 1975 ο Χριστόδουλος Χάλαρης παρουσίασε έναν από τους σημαντικότερους κύκλους τραγουδιών της ελληνικής δισκογραφίας, τους «Δροσουλίτες», με δέκα θρύλους και θρήνους του Νίκου Γκάτσου, που μοιράστηκαν ερμηνευτικά η Δήμητρα Γαλάνη και ο Χρύσανθος. Η παραγωγή ήταν του Γιώργου Μακράκη, ηχολήπτης ήταν ο Γιώργος Κωνσταντόπουλος και το εξώφυλλο ήταν σχέδιο του Γιώργου Σταθόπουλου.
Δύο από τα πέντε τραγούδια που ερμήνευσε η Δήμητρα Γαλάνη ήταν «Ο Δροσουλίτης» και «Ο Μαυραϊλής». Δεν είναι ιδιαίτερα γνωστό, πως αυτά τα δύο τραγούδια ξανα ηχογραφήθηκαν το 1981 με την επιμέλεια του Χριστόδουλου Χάλαρη, με ερμηνεύτρια αυτή τη φορά την Τάνια Τσανακλίδου. «Ο Δροσουλίτης» κυκλοφόρησε σε μικρό δίσκο 45 στροφών από την Polygram (Polydor NHH – 2061299, εξαιρετικά δυσεύρετος σήμερα), έχοντας στην άλλη πλευρά την οργανική εκδοχή του «Μαυραϊλή». Αντίθετα, η εκτέλεση του «Μαυραϊλή» με την Τσανακλίδου, δεν κυκλοφόρησε τότε, παρά μόνο 26 χρόνια μετά.
Το έργο αυτό ήταν το διαβατήριο του Χρύσανθου για τις μπουάτ και το ευρύτερο κοινό· ο Πόντιος τραγουδιστής με την ασυνήθιστη φωνή ανακαλύφθηκε από τον Χριστόδουλο Χάλαρη το 1974, και έναν χρόνο μετά μαζί με τη Δήμητρα Γαλάνη έδωσαν αξεπέραστα μέχρι και σήμερα τραγούδια.
Επιπλέον, η δυτικοφανής, γεμάτη ένταση και συναίσθημα μουσική του Χριστόδουλου Χάλαρη με ορχήστρα από ποντιακή λύρα και μεγάλυρα (παίζει ο Κωστίκας Τσακαλίδης), βιολί, σαντούρι, κανονάκι, πνευστά, κρουστά, τζουρά, γούντι, ρεμανέ, κεμανέ και βιόλα έχει αφήσει το στίγμα της, μαζί φυσικά με τα λόγια του Νίκου Γκάτσου.
ΤΑ ΤΡΑΓΟΥΔΙΑ ΤΟΥ ΔΙΣΚΟΥ
Οδηγούμενος από το ύφος και το ηχόχρωμα της μουσικής του Χάλαρη, ο Γκάτσος δανείστηκε για τους Δροσουλίτες γλωσσικά, θεματολογικά και υφολογικά στοιχεία από το Έπος του Διγενή και τα Ακριτικά τραγούδια, από μοιρολόγια που ανάγονται στους βυζαντινούς χρόνους και, φυσικά, από το δημοτικό τραγούδι και τη λαϊκή μας παράδοση. Έτσι, η ποιητική καθαρότητα των στίχων αυτών, γραμμένων σε μια γλώσσα ξεχασμένη στους αιώνες, προσέδωσε στους Δροσουλίτες διαστάσεις επιτεύγματος.
ΔΡΟΣΟΥΛΙΤΕΣ
Στο ένθετο υπάρχει σημείωμα του Νίκου Γκάτσου σχετικά με τη λέξη «Δροσουλίτες».
Οι Δροσουλίτες είναι ένα παράξενο οπτικό φαινόμενο που παρουσιάζεται στην κρητική παραλία του Φραγκοκάστελου, ανατολικά της Χώρας των Σφακίων. Σύμφωνα με πολλές αξιόπιστες μαρτυρίες, κάθε χρόνο και για δέκα περίπου μέρες, γύρω στα τέλη Μαΐου ή στις αρχές Ιουνίου, την ώρα που χαράζει και υπάρχει απόλυτη νηνεμία, μια σειρά από ανθρώπινες σκιές, που μοιάζουν με έφιππους πολεμιστές, ξεκινά από την ερειπωμένη εκκλησία του Αγίου Χαραλάμπους, προχωρεί στη θάλασσα και χάνεται στον ορίζοντα.
Οι κάτοικοι της περιοχής ονόμασαν τις σκιές αυτές «Δροσουλίτες» επειδή εμφανίζονται την ώρα της πρωινής δροσιάς, και πιστεύουν ότι ανήκουν στους άντρες του Ηπειρώτη οπλαρχηγού Χατζημιχάλη Νταλιάνη που σκοτώθηκαν εκεί τον Μάιο του 1828 πολεμώντας με τα στρατεύματα του Μουσταφά Πασά. Επιστημονικά, η επικρατέστερη θεωρία είναι ότι πρόκειται για φαινόμενο αντικατοπτρισμού από πραγματικά γεγονότα που διαδραματίζονται στην απέναντι αφρικανική ακτή της Λιβύης σε απόσταση 350 χιλιομέτρων ή, ακόμα, για συμπυκνωμένους υδρατμούς που υψώνονται πάνω από το έδαφος και δημιουργούν παράξενα σχήματα.
Καμία όμως απ’ αυτές τις ερμηνείες δεν είναι απόλυτα ικανοποιητική, και έτσι οι Δροσουλίτες παραμένουν ένα μυστήριο που κεντρίζει την περιέργεια και την φαντασία όχι μόνο των κατοίκων της περιοχής αλλά και όλων όσων έχουν κατά καιρούς ασχοληθεί με το συναρπαστικό αυτό φαινόμενο.
ΧΡΙΣΤΟΔΟΥΛΟΣ ΧΑΛΑΡΗΣ: ΒΙΟΓΡΑΦΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ
Μια σπουδαία προσωπικότητα της ελληνικής μουσικής, ο μουσικοσυνθέτης και μουσικολόγος Χριστόδουλος Χάλαρης, ο άνθρωπος που τον τελευταίο μισό αιώνα ανέδειξε με ποικίλους τρόπους την ελληνική μουσική τέχνη.
Γεννημένος στην Κρήτη, ο Χριστόδουλος Χάλαρης παρακολούθησε μαθήματα βυζαντινής μουσικής κοντά στον Απόστολο Βαλληνδρά και από το 1964 εγκαταστάθηκε στο Παρίσι, όπου σπούδασε μαθηματικά και μουσικό αυτοματισμό (École Pratique des Hautes Etudes). Τη διδακτορική του διατριβή εκπόνησε κοντά στον Ιωάννη Ξενάκη (Πανεπιστήμιο Βενσέν) με αντικείμενο τη δομική ανάλυση της βυζαντινής μουσικής.
Μετά την επιστροφή του στην Ελλάδα άρχισε να δημιουργεί συνθέσεις με βάση τις γνώσεις του πάνω στη δημοτική και πολύ περισσότερο στη βυζαντινή παράδοση. Έργο ζωής, άλλωστε, ήταν η ανακάλυψη και η αποκρυπτογράφηση μεσαιωνικών χειρογράφων βυζαντινής μουσικής, ενώ παράλληλα δημιούργησε στη Θεσσαλονίκη το Μουσείο Αρχαίων και Βυζαντινών Οργάνων, κατασκευάζοντας πολλά από αυτά τα όργανα μόνος του με τη μέγιστη δυνατή ακρίβεια μέσα από παραστάσεις αγγείων και άλλες διαθέσιμες πηγές.
Η ΔΙΣΚΟΓΡΑΦΙΚΗ ΤΟΥ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΑ
Δισκογραφικά η πιο δημιουργική περίοδος του Χριστόδουλου Χάλαρη ήταν η δεκαετία του 1970 κατά την οποία έδωσε μια αξιόλογη σειρά κύκλων τραγουδιών. Το συνθετικό του έργο περιλαμβάνει έργα που άφησαν ισχυρό στίγμα στα μουσικά πράγματα της εποχής του.Τo 1973 τον «Τροπικό της Παρθένου» σε στίχους του Γιάννη Κακουλίδη με τον Νίκο Ξυλούρη και τη Δάφνη Ζούνη.
Tο 1974 την «Ακολουθία» σε στίχους πάλι του Γιάννη Κακουλίδη τον Γιάννη Κακουλίδη, με τον Νίκο Ξυλούρη, τη Δήμητρα Γαλάνη και τον Χρύσανθο σε έκτακτη συμμετοχή, το 1974 σειρά έλαβε ο τρίτος δίσκος του «Τα παιδικά» σε στίχους του Γιάννη Λογοθέτη, με τη Δήμητρα Γαλάνη, τον Θέμη Ανδρεάδη και τον Χρύσανθο,που βασίστηκε σε παραδοσιακά όργανα.
Το 1975 παρουσίασε τους «Δροσουλίτες», κατά γενική ομολογία αποκορύφωμα αυτής της προσπάθειας είναι ο εμβληματικός δίσκος Δροσουλίτες, θρύλοι και θρήνοι του Νίκου Γκάτσου, που μοιράστηκαν ερμηνευτικά η Δήμητρα Γαλάνη και ο Χρύσανθος.
Το 1976 παρουσίασε τον μελοποιημένο Ερωτόκριτο με ερμηνευτές τον Νίκο Ξυλούρη και την Τάνια Τσανακλίδου.
Στη δεκαετία του 1980 δημιούργησε τη δισκογραφική εταιρεία «Οrata», η οποία είχε στον κατάλογό της σημαντικά έργα της βυζαντινής περιόδου, που ηχογραφήθηκαν υπό την εποπτεία του και συνάντησαν ικανή διεθνή αποδοχή.
Αξίζει να αναφέρουμε την ενασχόλησή του και με τη μουσική για εικόνα, γράφοντας soundtrack για κινηματογραφικές ταινίες ή ντοκιμαντέρ. Η πρώτη μεγάλη στιγμή του στον τομέα αυτό ήρθε το 1980 με τη μουσική που έγραψε για την ταινία «Ο Μεγαλέξαντρος» του Θόδωρου Αγγελόπουλου και το κοινωνικό δράμα “Η φωτογραφία” του Νίκου Παπαδάκη.
Έγραψε επίσης μουσική για 8 αρχαία έργα, τραγωδίες και κωμωδίες, και για το μεσαιωνικό δράμα «Η θυσία του Αβραάμ». Τιμήθηκε για το έργο του «Ρωμανός ο Μελωδός» με το βραβείο μουσικής στο Φεστιβάλ Κινηματογράφου Θεσσαλονίκης (1978).
ΤΟ ΣΥΓΓΡΑΦΙΚΟ ΤΟΥ ΕΡΓΟ: Η ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΑΡΧΑΙΑΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΚΑΙ ΒΥΖΑΝΤΙΝΗΣ ΜΟΥΣΙΚΗΣ
Οι τρεις τόμοι του έργου του «Ιστορία της αρχαίας ελληνικής και βυζαντινής μουσικής» είναι το επιστέγασμα της μουσικολογικής πορείας του αλησμόνητου μουσικολόγου με τους οποίους φιλοδοξούσε, όπως τόνιζε ο ίδιος, να παρακινήσει τους νέους στη μελέτη και έρευνα της ελληνικού μουσικού πολιτισμού.
Το σημείωμα του συγγραφέα στο οπισθόφυλλο του βιβλίου: Κατά την ταπεινή μου άποψη, η ευπαθεστέρα των επιστημών είναι η ιστορία. Ο καθείς την χειρίζεται και την διαχειρίζεται κατά το δοκούν και σύμφωνα με το συμφέρον της στιγμής. Έτσι, λοιπόν, περνάμε από πολλές περιπέτειες.
Η δική μου γενιά μεγάλωσε με τρία δόγματα, με τρεις φράσεις αποφθεγματικές: «από την αρχαία ελληνική μουσική δεν σώθηκε τίποτε», «κατά τη βυζαντινή περίοδο, επί 1100 χρόνια δεν παρήχθη κοσμική μουσική. Οι δε Βυζαντινοί δεν χρησιμοποιούσαν όργανα» και «οι Βυζαντινοί δεν είχαν ποτέ διανοηθεί να πάνε στο θέατρο ή να έχουν την παραμικρή σχέση με την αρχαία παιδεία».
Διότι είχαν τόσο πολύ πληγωθεί από τους μίμους του Βυζαντίου που διακωμωδούσαν τα δρώμενα τα σχετιζόμενα με τη βάπτιση, τον γάμο και άλλα μυστήρια, ώστε είχαν απωθήσει συλλήβδην όλες τις εκφάνσεις του αρχαίου πολιτισμού. Όταν «δεν διεσώθη τίποτα από τον αρχαίο ελληνικό πολιτισμό» πειθόμαστε ότι δεν συντρέχει λόγος να ψάξουμε να ανακαλύψουμε τα …ανύπαρκτα.
Ανύπαρκτη, λοιπόν, η μουσική φιλοσοφία, παράλογη η περί τα όργανα και την οργανοχρησία έρευνα, άνευ αντικειμένου η προσπάθεια ανακάλυψης συστήματος αποτύπωσης της μουσικής πράξης. Για τους ίδιους λόγους, καθώς κατά τη βυζαντινή περίοδο κανένα πολιτιστικό αγαθό δεν παρήχθη, καλούνται οι επίδοξοι ερευνητές να μην ασχοληθούν ματαίως με την τραγική αυτή «περίοδο του σκοταδισμού, της θρησκοληψίας και των δεισιδαιμονιών».
Ποιός ο λόγος, λοιπόν, να γράφεται μια ιστορία για την ελληνική μουσική; Ποιός ο λόγος να ασχοληθούμε με κάτι που, και ένα ακόμη υπήρξε, παρήλθε χωρίς να αφήσει πίσω του ίχνη; Όλα όσα μας είπαν ήταν ψεύδη αισχρά. Σχετίζονται με φαύλες προθέσεων ανθελλήνων που επιθυμούν να οδηγήσουν τη διαδρομή του Ελληνισμού στον Καιάδα. Ελπίζω ότι το ανά χείρας πόνημα θα τους δυσχεράνει το έργο…
Χριστόδουλος Χάλαρης
ΠΗΓΕΣ: www.ogdoo.gr, https://gatsosarchive.org, www.studio52.gr, www.stixoi.info, www.in.gr, www.mixanitouxronou.gr, https://fr.wikipedia.org, www.discogs.com,
ΚΑΛΗ ΑΚΡΟΑΣΗ ” μάνα μου μάνα, τον ήλιο σου φέρε μου πάνω στο σταυρό “
