ΜΑΝΟΣ ΧΑΤΖΙΔΑΚΙΣ, ΦΛΕΡΥ ΝΤΑΝΤΩΝΑΚΗ, ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΨΑΡΙΑΝΟΣ
΄
ΤΑ ΛΙΑΝΟΤΡΑΓΟΥΔΑ
Στίχοι: Παραδοσιακό
Μουσική: Μάνος Χατζιδάκις
Ερμηνεία: Φλέρυ Νταντωνάκη & Δημήτρης Ψαριανός
Vinyl, LP, Album, Stereo ” Ο Μεγάλος Ερωτικός ” 1972
ΕΡΜΗΝΕΙΑ: ΦΛΕΡΥ ΝΤΑΝΤΩΝΑΚΗ – ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΨΑΡΙΑΝΟΣ
Τα λιανοτράγουδα
Φλέρυ Νταντωνάκη & Δημήτρης Ψαριανός
ΤΑ ΛΙΑΝΟΤΡΑΓΟΥΔΑ
Ψαριανός:
Απ’ όλα τ’ άστρα τ’ ουρανού ένα είναι που σου μοιάζει
ένα που βγαίνει το πουρνό όταν γλυκοχαράζει.
Νταντωνάκη:
Κυπαρισσάκι μου ψηλό, ποια βρύση σε ποτίζει,
που στέκεις πάντα δροσερό, κι ανθείς και λουλουδίζεις.
μαζί:
Να ’χα το σύννεφ’ άλογο και τ’ άστρι χαλινάρι
το φεγγαράκι της αυγής να ’ρχόμουν κάθε βράδυ.
Αν μ’ αγαπάς κι είν’ όνειρο, ποτέ να μην ξυπνήσω
γιατί με την αγάπη σου ποθώ να ξεψυχήσω.
Ψαριανός:
Της θάλασσας τα κύματα τρέχω και δεν τρομάζω
κι όταν σε συλλογίζομαι, τρέμω κι αναστενάζω.
Νταντωνάκη:
Τι να σου πω; Τι να μου πεις; Εσύ καλά γνωρίζεις
και την ψυχή και την καρδιά εσύ μου την ορίζεις.
μαζί:
Να ’χα το σύννεφ’ άλογο και τ’ άστρι χαλινάρι
το φεγγαράκι της αυγής να ’ρχόμουν κάθε βράδυ.
Αν μ’ αγαπάς κι είν’ όνειρο, ποτέ να μην ξυπνήσω
γιατί με την αγάπη σου ποθώ να ξεψυχήσω.
Ψαριανός:
Εγώ είμ’ εκείνο το πουλί που στη φωτιά σιμώνω,
καίγομαι, στάχτη γίνουμαι και πάλι ξανανιώνω.
Νταντωνάκη:
Σαν είν’ η αγάπη μπιστική, παλιώνει, μηδέ λιώνει
ανθεί και δένει στην καρδιά και ξανακαινουργώνει.
μαζί:
Χωρίς αέρα το πουλί, χωρίς νερό το ψάρι
χωρίς αγάπη δε βαστούν κόρη και παλικάρι.
Αν μ’ αγαπάς κι είν’ όνειρο, ποτέ να μην ξυπνήσω
γιατί με την αγάπη σου ποθώ να ξεψυχήσω.
Vinyl, LP, Album, Stereo ” Ο Μεγάλος Ερωτικός ” 1972
Ο ΜΕΓΑΛΟΣ ΕΡΩΤΙΚΟΣ 1972: Ο ΔΙΣΚΟΣ
Η σύνθεση των τραγουδιών του «Μεγάλου Ερωτικού» ξεκίνησε στη Νέα Υόρκη τον Ιούνιο του 1972 και ολοκληρώθηκε στην Αθήνα τον Οκτώβρη της ίδιας χρονιάς. Τη χορωδία διηύθυνε η Έλλη Νικολαΐδη, το εξώφυλλο επιμελήθηκε ο ζωγράφος Γιάννης Μόραλης και οι ηχογραφήσεις πραγματοποιήθηκαν από τις 16 Σεπτεμβρίου μέχρι τις 28 Νοεμβρίου 1972 στα στούντιο της Columbia από τον Στέλιο Γιαννακόπουλο, με τη βοήθεια του Γιάννη Παπαϊωάννου και του Μίμη Κανή.
Ο Μάνος Χατζιδάκις αφιέρωσε το έργο στον φίλο του Τάσο Χρυσάιδο, που ήταν σε θέση να γνωρίζει το μουσικό περιεχόμενο των τραγουδιών και του στάθηκε πολύτιμα τα τελευταία πέντε χρόνια στην Αμερική. Δεν είναι λίγοι αυτοί που θεωρούν τον «Μεγάλο Ερωτικό» ένα από τα δύο, τρία σημαντικότερα μουσικά έργα, τοποθετώντας τον συχνά δίπλα στο «Άξιον Εστί» του Μίκη Θεοδωράκη και του Οδυσσέα Ελύτη.
Έπαιξαν οι μουσικοί: Δημήτρης Βράσκος (βιολί και μαντολίνο), Ανδρέας Ροδουσάκης και Νίκος Τσεσμελής (κοντραμπάσο), Δημήτρης Φάμπας και Βασίλης Τενίδης (κιθάρα), Χρόνης Σοφράς (άρπα), Γιώργος Κατσικάκης (βιολοντσέλο), Λευτέρης Ψωμιάδης και Χάρης Ανδρεάδης (πιάνο), Παντελής Δεσποτίδης (λαούτο στην «Ερωφίλη») και Γιώργος Χατζηθωμάς (μπουζούκι στο «Κέλομαί σε γογγύλα»).
«Ευχαριστώ απ’ την ψυχή μου, την Φλέρυ και τον Δημήτρη που τραγουδούν εξαίσια την μουσική μου, την μοναδική Έλλη Νικολαΐδη που με την γνώριμη ιδιοφυΐα της δίδαξε την χορωδία, τους ίδιους τους χορωδούς για το αυστηρό μουσικό τους αποτέλεσμα, τους παλιούς συνεργάτες και φίλους μου μουσικούς που γι’ άλλη μια φορά στάθηκαν πλάι μου αληθινοί καλλιτέχνες, τον Στέλιο Γιαννακόπουλο που ηχογράφησε το έργο μου με σπάνια προσήλωση και σεβασμό στις μουσικές λεπτομέρειες και μ’ εκπληκτική γνώση της σύγχρονης τεχνικής. Το έργο αυτό χωρίς τους τόσο ακριβούς συνεργάτες μου, δεν ήταν δυνατόν να πραγματοποιηθεί.
Μάνος Χατζιδάκις»
Τα τραγούδια του δίσκου
1) Με την πρώτη σταγόνα της βροχής (ποίηση: Οδυσσέας Ελύτης) Δημήτρης Ψαριανός
2) Σ’ αγαπώ (Μυρτιώτισσα) Φλέρυ Νταντωνάκη
(Στη μνήμη του Γιώργου Παππά)
3) Μέρες του 1903 (Κ.Π.Καβάφης) Δημήτρης Ψαριανός
4) Ποιος ειν’τρελός από έρωτα (Γιώργος Σαραντάρης) Φλέρυ Νταντωνάκη
5) Τα λιανοτράγουδα (Στίχοι από τα δημοτικά τραγούδια) Δημήτρης Ψαριανός – Φλέρυ Νταντωνάκη
6) Πέρα στο θολό ποτάμι (Νίκος Γκάτσος / Από το θεατρικό έργο του Federico Garcia Lorca «Περιμπλίν και Μπελίσα») Φλέρυ Νταντωνάκη
7) Το όνειρο (Διονύσιος Σολωμός) Δημήτρης Ψαριανός
8) Κέλομαί σε γογγύλα (Σαπφώ) Φλέρυ Νταντωνάκη
9) Έρωτα εσύ (Από τη «Μήδεια» του Ευριπίδη / μετάφραση: Παντελής Πρεβελάκης) Δημήτρης Ψαριανός
(Στην Κατίνα Παξινού)
10) Πάθη από τον έρωτα (Από την «Ερωφίλη» του Γεωργίου Χορτάτζη) Φλέρυ Νταντωνάκη
11) Κραταιά ως θάνατος αγάπη (Από το «Άσμα Ασμάτων» του Σολομώντος) Δημήτρης Ψαριανός – Φλέρυ Νταντωνάκη
Στο εξώφυλλο του δίσκου ο Μάνος Χατζιδάκις εξηγεί τα «πώς» και τα «γιατί» της δημιουργίας του: «Ο Μεγάλος Ερωτικός είναι ένας λαϊκός θεός που ζει στη φαντασία μας απ’ τη στιγμή που γεννιόμαστε ίσαμε να πεθάνουμε, όμορφος, εφηβικός και αδιάκοπα ζωντανός.Ο Μεγάλος Ερωτικός δεν φοράει γραφικά τοπικά ρούχα. Φοράει δικά του που συνθέτουν δύσκολους συνδυασμούς ήχων. Δεν περιέχει μηνύματα που εύκολα τα σβήνουν οι βροχές. Δεν αντιστέκεται.
Από άσματος άρχεσθαι και επί μελισμάτων αυτού
συγκλίνατε τας κεφαλάς ομού και άδετε μετ’ εμού.
Η σειρά που ακολουθούν τα ποιήματα αυτά των Ελλήνων ποιητών σχηματίζει έναν αδιάσπαστο κύκλο τραγουδιών, μια λειτουργία για τον Μεγάλο Ερωτικό – κάτι σαν τους εσπερινούς Αγίων σ’ ερημοκλήσια μακρινά με τη συμμετοχή φανταστικών αγγέλων, εραστών, παρθένων και εφήβων. Είναι μια λιτανεία περίεργη, όμως και τόσο φυσική, στην εσωτερική κι απόκρυφη ζωή μας.
Προσπάθησα να δημιουργήσω απλά τραγούδια αλλά όχι κι εύκολα. Γι’ αυτό διάλεξα με προσοχή τους τραγουδιστές που θα τα ερμήνευαν. Και πρώτα η Φλέρυ Νταντωνάκη, με πάθος, σπάνια φωνή κι εσωτερική ένταση και ο Δημήτρης Ψαριανός, απέριττος, νεανικός και γνήσια λαϊκός. Και οι δυο τους τραγουδώντας στον Μεγάλο Ερωτικό νομίζω ότι δίνουν μαθήματα ήθους, αλήθειας και μαγείας στο λαϊκό τραγούδι…
Με τα τραγούδια αυτά αποτείνομαι στην πιο κρυφή ευαισθησία των νέων ανθρώπων κάθε ηλικίας κι όχι στους εφήμερους κι ανεξέλεγκτους ερεθισμούς τους.
Τα τραγούδια αυτά δεν είναι αισθησιακά. Λειτουργούν πέρ’απ’την πράξη, στο βαθύ αίσθημα που χαρακτηρίζει οποιαδήποτε σχέση, κάθε μορφής, αρκεί να περιέχει τις προϋποθέσεις γι’ ανθρώπινη επικοινωνία.
Ο Μεγάλος Ερωτικός είναι μια σειρά από λαϊκά τραγούδια, που γράφτηκαν πρώτ’απ’όλα για να επικοινωνήσω εγώ ο ίδιος με όλα τα ελληνικά πρόσωπα που αγαπώ βαθιά, αυτά που γνώρισα, αυτά που θα γνωρίσω κι αυτά που δεν θα μπορέσω ποτές μου να γνωρίσω. Κι ακόμη, μες απ’αυτά, να ενωθώ με την ψυχή του τόπου μου σε μια λειτουργία αθάνατη, ερωτική κι ελληνική.
Μάνος Χατζιδάκις
Αθήνα, 28 Νοεμβρίου 1972»
Ο ΜΕΓΑΛΟΣ ΕΡΩΤΙΚΟΣ 1972: Η ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΟΥ ΔΙΣΚΟΥ
Σ΄ΑΓΑΠΩ: ΜΥΡΤΙΩΤΙΣΣΑ (ΘΕΩΝΗ ΔΡΑΚΟΠΟΥΛΟΥ) 1881-1968
Πώς του γεννήθηκε αυτή η ιδέα – ο ίδιος έχει δώσει δύο διαφορετικές εκδοχές: Στα «Νέα», το ’72, δηλώνει ότι «η αφετηρία» προέκυψε διαβάζοντας Μήδεια στη μετάφραση Πρεβελάκη. Πολύ αργότερα, το 1988, φανερώνει μιαν άλλη εκδοχή, που είναι και η πιθανότερη (συνέντευξη στον Θάνο Φωσκαρίνη, «Διαβάζω» τ. 196): «Φίλος στενός» με τον πρωταγωνιστή Γιώργο Παππά, είχε γνωρίσει και τη μητέρα του, την ποιήτρια Μυρτιώτισσα.
Είχε από χρόνια πεθάνει ο Παππάς όταν η ποιήτρια, άρρωστη στο νοσοκομείο, του έστειλε «ένα συγκινητικό γράμμα» μαζί με τους στίχους του “Σ’ αγαπώ” να το κάνει τραγούδι. «Τότες είπα θα πάω αμέσως να τη δω, αλλά δεν πήγα, και με την επιπολαιότητα που χαρακτηρίζει τους νέους, το ξέχασα». Ηταν στην Αμερική όταν έμαθε τον θάνατο της ποιήτριας, οπότε θυμήθηκε, «με τύψεις», το γράμμα και το ποίημα που του είχε στείλει.
Το ότι το “Σ’ αγαπώ” ήταν το έναυσμα για τον Μ.Ε., δηλώνεται και από το γεγονός ότι το χορικό “Ερωτα εσύ” της Μήδειας το ’χε μελοποιήσει ήδη το 1956, γράφοντας μουσική για την παράσταση που σκηνοθέτησε τότε ο Αλέξης Μινωτής με Μήδεια την Κατίνα Παξινού, στην οποία και αφιερώνει το τραγούδι στον δίσκο. Το συναρπαστικό αυτό κομμάτι, τι τόλμη.
Σκοπός ζεϊμπέκικος –αλλά πώς δοσμένος– για πρώτη φορά σε παράσταση αρχαίας τραγωδίας, το 1956!) έμενε ανέκδοτο στο αρχείο του, απ’ όπου το ανέσυρε για τον νέο κύκλο που δημιουργούσε. Για τον ίδιο σκοπό πήρε από το αρχείο του και δύο άλλα ανέκδοτα τραγούδια: “Το Πέρα στο θολό ποτάμι” από τη μουσική του για το έργο του Λόρκα Ο Περλιμπλίν και η Μπελίσα που ανέβασε το 1959 ο Κουν στο Θέατρο Τέχνης σε μετάφραση Νίκου Γκάτσου και, κατά πάσα πιθανότητα, τον πυρετικό πεντοζάλη “Πάθη από τον έρωτα”, από τη μουσική που ετοίμαζε το 1961 για μια, ματαιωμένη εντέλει, παράσταση βασισμένη στην Ερωφίλη του Χορτάτση.
Η ΕΠΙΛΟΓΗ ΤΟΥ ΥΛΙΚΟΥ: Ποιήματα από 26 αιώνες της ελληνικής γλώσσας
Αλλά Ο Μεγάλος Ερωτικός, έργο του 1972, ξεχωρίζει όχι μόνο μέσα στη χατζιδακική δημιουργία, αλλά και στην ελληνική μουσική γενικότερα. Εργο τομή. Κορύφωση και σύνοψη της άνθησης του ελληνικού τραγουδιού στη δεκαπενταετία που είχε προηγηθεί και μέτρο, ζύγι, για την εποχή που ακολούθησε.
Εδώ η μουσική ιδιοφυΐα του Χατζιδάκι μετουσιώνει σε «πραγματεία περί έρωτος» έντεκα ποιήματα από διάφορες εποχές της ελληνικής γλώσσας –από την αρχαϊκή Σαπφώ “Κέλομαί σε Γογγύλα”, στην αιολική διάλεκτο και τον κλασικό Ευριπίδη “Ερωτα εσύ”, χορικό από τη Μήδεια, σε μετάφραση Παντελή Πρεβελάκη, περνώντας από την ελληνιστική της Βίβλου “Κραταιά ως θάνατος αγάπη”, από το Ασμα Ασμάτων του Σολομώντα: (Τι ωραιώθης και τι ηδύνθης / αγάπη) και από την Αναγεννησιακή της Κρήτης “Πάθη από τον έρωτα”,
από την Ερωφίλη του Χορτάτση: (Μοίρα σκληρή κι αντίδικη / τυραννισμένη μοίρα), για να φτάσει ώς τη νεοελληνική παράδοση “Τα λιανοτράγουδα” – (Να ’χα το σύννεφο άλογο και τ’ άστρι χαλινάρι) και τον Σολωμό “Το όνειρο” – (Ακου έν’ όνειρο, ψυχή μου / και της ομορφιάς θεά), κι από εκεί στον Καβάφη “Μέρες του 1903”: (Δεν τα ηύρα πια ξανά –τα τόσο γρήγορα χαμένα– / τα ποιητικά τα μάτια), τον Σαραντάρη “Ποιος είν’ τρελός από έρωτα”, τη Μυρτιώτισσα “Σ’ αγαπώ”- (δεν μπορώ τίποτ’ άλλο να πω / πιο απλό, πιο βαθύ, πιο μεγάλο), τον Ελύτη “Με την πρώτη σταγόνα της βροχής” – (σκοτώθηκε το καλοκαίρι) και τον Γκάτσο “Πέρα στο θολό ποτάμι” – (έσκυψε η νύχτα να λουστεί), από το θεατρικό του Λόρκα Περλιμπλίν και Μπελίσα).
Τα κομμάτια δεν μπαίνουν στον δίσκο κατά χρονολογική σειρά, όπως σκεφτόταν αρχικά – από τη Σαπφώ ώς τον Ελύτη. «Στον Μεγάλο Ερωτικό» έγραψε αργότερα, «είχα κοινό θέμα, με διαφορετικές εποχές ποίησης και διαφορετικές, σχεδόν αντίθετες, πλευρές του “περί έρωτος” θέματος. Επρεπε να δημιουργήσω μια ενότητα ύφους και ήχου, (…) μια μουσική πραγματεία, ας μου επιτραπεί η λέξη, περί Ερωτος».
Πανδαισία ηχοχρωμάτων
Με τον Μεγάλο Ερωτικό φτάνει στο απόγειό της η ενορχηστρωτική δεινότητα του πιο εμπνευσμένου Ελληνα ενορχηστρωτή, που υπήρξε ο Μάνος Χατζιδάκις. Πανδαισία ηχοχρωμάτων, που ντύνουν μελωδίες εξαίσιες και ρυθμούς λαϊκούς και παραδοσιακούς –ζεϊμπέκικα, χασάπικα, πεντοζάλι, 5/8 κ.ά.–, δοσμένους όμως με τον προσωπικό τρόπο του δημιουργού, ενώ κρατούν ταυτόχρονα την αψάδα της καταγωγής τους.
Βιολί, μαντολίνο, πιάνο, βιολοντσέλο, κιθάρες, άρπα, λαούτο πυρετικό και λύρα κρητική στην Ερωφίλη, σταγόνες μπουζουκιού σαν χάντρες κεχριμπαρένιες στη Σαπφώ – όλα συνυφαίνουν τη γοητεία ενός έργου από τα κορυφαία της ελληνικής μουσικής.
Έντεκα λαϊκά τραγούδια, απλά αλλά όχι εύκολα.Έχει σημασία η εποχή μέσα στην οποία εμφανίζεται ο Μεγάλος Ερωτικός και επανεμφανίζεται ο συνθέτης, ο οποίος ζούσε στο εξωτερικό τα προηγούμενα πέντε χουντικά χρόνια.
Μπορεί να φανταστεί κανείς πώς υποδέχθηκε τον Χατζιδάκι και τον Μ.Ε. ένας τόπος κι ένας Τύπος που ζούσαν τον ζόφο του χουντικού κολοφώνα. Ο ίδιος, 16 χρόνια αργότερα, το ’88, έλεγε για την εποχή εκείνη (ραδιόφωνο Αντέννα): «Οταν ήρθα εδώ το ’72 και έβγαλα τον Μεγάλο Ερωτικό, όλοι είπαν ότι ήρθε ο Χατζιδάκις με τα ερωτικά του τραγουδάκια».
Πράγματι, στα «Νέα», 16.12.1972, δημοσιεύθηκε «αποκλειστική συνέντευξή» του, όπου η πρώτη κιόλας ερώτηση που του κάνει ο αείμνηστος συνάδελφος Γιώργος Πηλιχός είναι αν δεν αποτελεί πρόκληση ένας ακόμη δίσκος του με ερωτικά τραγούδια, τη στιγμή που μια όλο και πιο ανήσυχη νεολαία απαιτεί και από τους συνθέτες συμμετοχή στα προβλήματα του καιρού.
Και ο Χατζιδάκις, τολμηρός και ευθύς, απαντά, μεταξύ άλλων: «Εγώ δεν γράφω ερωτικά τραγούδια, αλλά για τον έρωτα. Και ο έρωτας παραμένει πάντα ένα πρόβλημα όχι μόνο του καιρού μας, αλλά όλων των καιρών. Τα “προβλήματα του καιρού μας” περιέχονται πολύ πιο ουσιαστικά στον τρόπο που κανείς αντιμετωπίζει τα μεγάλα θέματα, παρά στην εξάντληση συνθημάτων και “μηνυμάτων”. Κατά συνέπεια (…) θεωρώ ότι έχω την ωριμότητα να μην επιδιώκω εύκολη συμφιλίωση με την “ανήσυχη νεολαία” προσφέροντας επιπόλαια συνθήματα».
Και το ’88 (Αντέννα) διαπίστωνε: «Πολλά τραγουδάκια της εποχής εκείνης που ήταν εναντίον της Δικτατορίας χάθηκαν. Ο Μεγάλος Ερωτικός, πολύ σωστά, διότι αξίζει, δεν εχάθη».
Η ΕΠΙΛΟΓΗ ΤΩΝ ΕΡΜΗΝΕΥΤΩΝ: ΦΛΕΡΥ ΝΤΑΝΤΩΝΑΚΗ, ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΨΑΡΙΑΝΟΣ
Αφού καταλήγει στο ποιητικό υλικό του, αρχίζει να δουλεύει το έργο τον Ιούνιο του ’72.
Είναι ένα συνηθισμένο απόγευμα του 1972, ώρα 6 ακριβώς. Η Φλέρυ Νταντωνάκη μπαίνει με απίστευτη θεατρικότητα στο σπίτι του Μάνου Χατζιδάκι κρατώντας δύο αναμμένες λαμπάδες.
Έκπληκτος αλλά και ενθουσιασμένος συνάμα την παρακολουθεί ένας 24χρονος νεαρός που εκείνη την ημέρα βίωνε το πρώτο του ραντεβού με την μουσική ιστορία! Ο νεαρός δεν ήταν άλλος από τον Δημήτρη Ψαριανό, τον σπουδαίο ερμηνευτή-τραγουδοποιό που «έφυγε» σήμερα, στα 72 του χρόνια, κλείνοντας οριστικά τον κύκλο ζωής των εμβληματικών φωνών που σημάδεψαν ανεξίτηλα με τις ερμηνείες τους τα μεγάλα έργα του Χατζιδάκι.
Η συνάντηση του συνθέτη με τους δύο ερμηνευτές εκείνο το απόγευμα έγινε με αφορμή ένα από τα σημαντικότερα έργα της ελληνικής δισκογραφίας, τον εμβληματικό «Μεγάλο Ερωτικό». Ο Χατζιδάκις είχε ήδη βρει την ιδανική ερμηνεύτρια στο πρόσωπο της Νταντωνάκη την οποία είχε ανακαλύψει λίγα χρόνια νωρίτερα στην Αμερική.
Χρειαζόταν όμως και μία ανδρική φωνή, κατάλληλη να σηκώσει το βάρος των απαιτητικών αυτών τραγουδιών που «χτίστηκαν» μοναδικά πάνω στους υψηλούς στίχους κορυφαίων ποιητών όπως ο Ελύτης, ο Γκάτσος, ο Καβάφης, ο Σολωμός, η Σαπφώ, ο Σαραντάρης, ο Πρεβελάκης, ο Χορτάτσης αλλά και η Μυρτιώτισσα.
Ο σκηνοθέτης – φίλος του Δημήτρης Βερνίκος θα τού συστήσει τον Δημήτρη Ψαριανό ο οποίος εντυπωσίαζε εκείνη την εποχή τραγουδώντας στο «Κύτταρο» μπαλάντες του Μπομπ Ντίλαν, της Τζόαν Μπαέζ και άλλων δημοφιλών ξένων καλλιτεχνών.
Οι εξαιρετικές ερμηνείες του σε συνδυασμό με την αέρινη, θεατρική του παρουσία πάνω στη σκηνή, με τα μακριά μαλλιά του και τα λεπτά χέρια του να κινούνται προσαρμοσμένα στη μελωδία, δημιουργούσαν μια εικόνα διαφορετική, σχεδόν άπιαστη. Αυτή η εικόνα γοήτευσε και τον Μάνο Χατζιδάκι ο οποίος ήταν έτοιμος πλέον να δώσει σάρκα και οστά σε ένα από τα πιο εμβληματικά μουσικά έργα του.
Ο Μάνος Χατζιδάκις και η γωνιά του στο “Μαγεμένο Αυλό” στο Παγκράτι, Αμύντα 4 Πλατεία Προσκόπων
Μετά το πρώτο ραντεβού στο σπίτι του συνθέτη θα ακολουθήσουν αρκετές ακόμη συναντήσεις του με τους δύο ερμηνευτές. Πολύ συχνά βρίσκονται στην Πλατεία Προσκόπων, στον «Μαγεμένο Αυλό», το αγαπημένο στέκι του Χατζιδάκι, και συζητούν με τις ώρες. Ο Μάνος θέλει να περάσει στους τραγουδιστές το ακριβές συναίσθημα που διέπει αυτά τα κομμάτια, τον τρόπο με τον οποίον πρέπει να τα προσεγγίσουν έτσι ώστε να αναδυθεί ένα μουσικό άρωμα αγάπης που δεν θα μπορεί να το ξεθυμάνει ο χρόνος.
Όπως αποδείχθηκε, τα κατάφερε. Οι τρεις τους θα μπουν στο στούντιο και θα ηχογραφήσουν κάποια από τα ωραιότερα τραγούδια όλων των εποχών: «Με την πρώτη σταγόνα βροχής», «Τα Λιανοτράγουδα», «Ποιος Είν΄ Τρελός από Έρωτα», «Το Όνειρο», «Έρωτα εσύ», «Μέρες του 1903», «Κραταιά ως Θάνατος Αγάπη»…! «Ο Μεγάλος Ερωτικός» ήταν πλέον μια μουσική πραγματικότητα που θα σφραγίσει ανεξίτηλα την εργογραφία του Χατζιδάκι αλλά και την ζωή των ερμηνευτών του, της Φλέρυς Νταντωνάκη και του Δημήτρη Ψαριανού.
Ο ίδιος ο Χατζιδάκις εξάλλου είχε ομολογήσει πως ήταν τόσο τέλεια η απόδοση από τους δύο ερμηνευτές που δεν επιχείρησε ποτέ μια νέα διαφορετική εκτέλεση του έργου. Την τελειότητα δεν την αγγίζεις…!
«Ένας από τους λόγους που ηχογράφησα πρώτα τον «Μεγάλο Ερωτικό», μ΄όλο που είχα τελειώσει πιο μπροστά τη σύνθεση της «Μελισσάνθης» και της «Αμοργού», είναι ότι ήθελα να δώσω εδώ στον τόπο μας δύο θαυμάσια δείγματα φωνών, δύο αληθινών τραγουδιστών, που δεν ενδιαφέρονται τόσο για την σταδιοδρομία όσο για να κάνουν μουσική» είχε εξομολογηθεί ο ίδιος προσθέτοντας αναφερόμενος στον Δημήτρη Ψαριανό:
«Με ενθουσίασε όχι μόνον το τέμπο της φωνής του, που είναι ζεστός και αληθινά λαϊκός αλλά η εξυπνάδα του και η σωστή τοποθέτησή του ως προς το τραγούδι, τη σταδιοδρομία κι όλα αυτά τα «ηχηρά» στα οποία οι περισσότεροι γίνονται θύματα».
Κι αυτήν την εκτίμηση του μεγάλου Μάνου Χατζιδάκι ο Δημήτρης Ψαριανός την επιβεβαίωσε, και με το παραπάνω, σε όλη την πορεία του.
Δεν κυνήγησε ποτέ τίποτα εφήμερο, δεν επιχείρησε να εξαγοράσει την χρυσή μουσική «μετοχή» του «Μεγάλου Ερωτικού». Γιατί αυτό το σπουδαίο έργο, αυτή η μαγική καλλιτεχνική στιγμή τού αρκούσε για μια ολόκληρη ζωή. Τέλη Νοεμβρίου ο δίσκος είναι έτοιμος και ο ίδιος κουρασμένος αλλά ευτυχής με τις ερμηνείες της Φλέρυς Νταντωνάκη και του Δημήτρη Ψαριανού, που έδωσαν σάρκα και ψυχή στα τραγούδια, καθώς και με την εξαιρετική απόδοση των τακτικών του μουσικών, της χορωδίας, υπό τη διδασκαλία της «μοναδικής» Ελλης Νικολαΐδη και του ηχολήπτη Στέλιου Γιαννακόπουλου.
ΑΛΕΞΗΣ ΒΑΚΗΣ: ΜΑΝΟΣ ΧΑΤΖΙΔΑΚΙΣ – Ο ΜΕΓΑΛΟΣ ΕΡΩΤΙΚΟΣ
Κυκλοφόρησε το 2022, ένα ξεχωριστό βιβλίο, που περιλαμβάνει μια ενδελεχή έρευνα του μουσικού και ραδιοφωνικού παραγωγού Αλέξη Βάκη γύρω από τον «Μεγάλο Ερωτικό».
Το βιβλίο κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις «Ο ξ υ» στο πλαίσιο της διεθνούς σειράς 33 1/3, που απαριθμεί περισσότερες από διακόσιες εκδόσεις βιβλίων σχετικά με τους σημαντικότερους δίσκους του εικοστού αιώνα.
Η ανάγνωση του βιβλίου ξεκινά με τον πρόλογο του δημοσιογράφου και πρώην υπουργού και βουλευτή Νίκου Γ. Ξυδάκη και ολοκληρώνεται με το επίμετρο του Γιώργου Ανδρέου. Όπως σημειώνει στον δικό του πρόλογο ο Αλέξης Βάκης: «Τι συμβαίνει με τον “Μεγάλο Ερωτικό”; Πού οφείλεται άραγε αυτή η αξιοθαύμαστη αντοχή και επιδραστικότητά του μέσα στα χρόνια; Πώς γίνεται να είναι ένα σταθερό και αξεπέραστο σημείο αναφοράς της ελληνικής μουσικής δημιουργίας στον 20ό αιώνα;
Ποια είναι η εξήγηση στο ότι οι νέοι άνθρωποι που ανακαλύπτουν τη δύναμη και τη γοητεία του συνεχώς πολλαπλασιάζονται αντί να μειώνονται; Αυτό το βιβλίο θα επιχειρήσει να δώσει απαντήσεις σε τέτοια -και σε πολλά ακόμη- ερωτήματα. Για να το κάνει, θα προσπαθήσει να “εξετάσει” το έργο σε σχέση με τη συνολική μουσική εργασία του Μάνου Χατζιδάκι, αλλά και να το τοποθετήσει στον πραγματικό χρόνο που δημιουργήθηκε. Που σημαίνει πριν απ’όλα ότι πρέπει να “διαβάσει” τον τρόπο που διαμορφώθηκε η μουσική σκέψη του δημιουργού στην περιρρέουσα ατμόσφαιρά της».
Καταρχήν, το βιβλίο είναι γραμμένο από έναν μουσικό και, παράλληλα, «φανατισμένο» ερευνητή του ελληνικού τραγουδιού και της ιστορίας του. Έναν «οπαδό» του καλού τραγουδιού. Έτσι, το προφίλ του συγγραφέα και η απλή, κατανοητή και καθόλου επιτηδευμένα λόγια γραφή του, σε συνδυασμό με την παράθεση των αποσπασμάτων από τις συνεντεύξεις του Μάνου Χατζιδάκι, τις μουσικολογικές αναλύσεις, αλλά και τα ατράνταχτα, ιστορικά στοιχεία συγκροτούν μια έκδοση, που δεν πρέπει να τοποθετηθεί στη βιβλιοθήκη, αλλά στο ράφι με τα cd, δίπλα ακριβώς από τον «Μεγάλο Ερωτικό», σαν ένα βιβλιαράκι που συνοδεύει το cd ή σαν… φυσική συνέχειά του…
Στο “Μαγεμένο Αυλό” κλέβει την παράσταση ο πίνακας ζωγραφικής στην αίθουσα με τον τίτλο «Μυστικός Δείπνος» με τον Μάνο Χατζιδάκι στο μέσον περιστοιχισμένο από καλλιτέχνες που ήταν τακτικοί πελάτες και συνομιλητές του Χατζιδάκι στο εστιατόριο στην οδό Αμύντα 4 (Πλ. Προσκόπων), Παγκράτι.
Μεταξύ των εικαστικών καλλιτεχνών, ερχόταν συχνά εδώ ο Επαμεινώνδας Δασκαλόπουλος. DAS. Έτσι ήταν το καλλιτεχνικό του όνομα, Νώντα τον φωνάζαμε εμείς. Αυτός ανάλαβε και έφτιαξε τον πίνακα. Δεν πόζαραν οι εμφανιζόμενοι αλλά αποτυπώθηκε από μνήμης. Δεν είχε μεγάλη επιτυχία ως προσωπογραφία αλλά για εμάς έχει καταστεί κειμήλιο.Πριν λίγα χρόνια μας πρόσφεραν 50.000 ευρω για να εκχωρήσουμε τον πίνακα και το αρνηθήκαμε, εξηγεί ο σημερινός του ιδιοκτήτης, Δημήτρης Θεοφίλου σε συνέντευξη του.
ΠΗΓΕΣ: https://stixoi.info, www.discogs.com, www.zarpanews.gr, www.offlinepost.gr, www.protothema.gr, www.ogdoo.gr, www.kathimerini.gr, https://stories.mysecretathens.gr
Ο Μεγάλος Ερωτικός είναι ένας λαϊκός θεός που ζει στη φαντασία μας απ’ τη στιγμή
που γεννιόμαστε ίσαμε να πεθάνουμε, όμορφος, εφηβικός και αδιάκοπα ζωντανός.
Μάνος Χατζιδάκις
ΚΑΛΗ ΑΚΡΟΑΣΗ τα χρόνια περνούν τα τραγούδια ταξιδεύουν
,
